Categori: Fforwm gwleidyddol

  • Fforwm gwleidyddol

    Fforwm gwleidyddol

    Several people stand around a large table filled with a miniature landscape of soil, toy trees, houses, and a yellow construction vehicle. The individuals, dressed in casual clothing, look on with thoughtful or attentive expressions, some with their arms crossed, suggesting they are observing a demonstration or project.

    Fforwm gwleidyddol ar gyfer Dalgylch yr Taf

    Yn dilyn cyfarfod cyntaf y Fforwm Gwleidyddol ar gyfer Partneriaeth Dalgylch Taf ar 22 Hydref 2026, mae David Clubb yn ystyried pam ei fod yn rhan angenrheidiol o bos llywodraethu.

    Y cyfarfod cyntaf

    Ar 22 Hydref, cyfarfu cynrychiolwyr etholedig o bob rhan o ddalgylch yr Afon Taf am y tro cyntaf fel Fforwm Gwleidyddol Dalgylch yr Afon Taf, yn YMa ym Mhontypridd. Nid damwain oedd y lleoliad; mae profiad Pontypridd o Storm Dennis ym mis Chwefror 2020 yn un o’r rhesymau pam mae’r bartneriaeth hon yn bodoli, ac mae’n dref lle nad yw’r cwestiwn ynghylch beth fydd yn digwydd ar ôl y rhybudd tywydd nesaf byth yn bell o feddyliau’r trigolion lleol.

    Mae gwleidyddion yn ddolen allweddol rhwng y sefydliadau cyhoeddus sy’n ein gwasanaethu, a ninnau – y dinasyddion. Mae aelodau etholedig yn atebol o bryd i’w gilydd wrth y blwch pleidleisio, ac maent yn cyflawni rolau hanfodol o ran craffu, gosod cyllidebau, deddfu a pholisi cynllunio. Gallant eirioli ar ran eu hetholwyr – rhywbeth sy’n arbennig o ddefnyddiol wrth ddelio â chyrff statudol mawr sy’n gwneud camgymeriadau weithiau.

    Mae’r adborth cadarnhaol gan yr Aelodau a’r staff cymorth a fynychodd y cyfarfod wedi helpu i ddilysu’r elfen hon o lywodraethu. Gofynnwyd i’r cyfranogwyr beth roeddent am ei gael o’r sesiwn, ac roedd yr ymatebion yn ymwneud yn bennaf â rhai themâu allweddol:

    • I ddarganfod beth yw nodau Partneriaeth Dalgylch Taf
    • Meithrin cysylltiadau o fewn cylch gwaith sy’n canolbwyntio ar ardal ddaearyddol benodol, gan sefydlu cysylltiadau da â Cyfoeth Naturiol Cymru (CNC)
    • Cyfleu pryderon etholwyr ynghylch materion ehangach – llifogydd a tanau gwyllt
    • Deall yn well rai o’r cyfyngiadau technegol allweddol a’r materion sy’n ymwneud â llifogydd a tanau gwyllt, er mwyn gallu rhoi gwybodaeth well i etholwyr

    Roedd hon yn sgwrs ddwyffordd; yn wir, mae gennym gynnig o cefnogaeth i’w wneud i’n cynrychiolwyr gwleidyddol, ond roeddem yn falch iawn o weld eu bod yn deall eu rolau eu hunain o ran cefnogi ein hamcanion ni – amcanion sy’n adlewyrchu eu pryderon hwythau – megis lleihau effaith llifogydd, gwella bioamrywiaeth, a chynnwys cymunedau yn fwy yn ymwneud â’r afon.

    Yr hyn a glywsom

    Gofynnwyd i arbenigwyr Cyfoeth Naturiol Cymru ddarparu crynodeb o rai o’r prif themâu ar gyfer y dalgylch, a rhannasant wybodaeth a oedd yn rhoi syniad o raddfa’r broblem.

    Darparodd Cyfoeth Naturiol Cymru ddigon o gyd-destun amgylcheddol a rheoleiddiol i’r mynychwyr

    Er enghraifft, nid yw llawer o bobl yn sylweddoli bod draeniau sydd wedi’u cysylltu’n anghywir – sef pan fydd dŵr budr o gartrefi yn mynd yn syth i afonydd neu ddraeniau dŵr wyneb – yn broblem fawr (o leiaf yn fy marn i!). Yn wir, dyma achos nifer sylweddol o’r problemau sy’n effeithio ar ansawdd dŵr yn y dalgylch.

    O ran llifogydd, clywsom am fesur sy’n defnyddio ‘Stadiwm y Principality’ fel uned – sef faint o ddŵr y byddai angen ei gadw’n ôl er mwyn atal llifogydd ym Mhontypridd. Os cofiaf yn iawn, byddai angen lle i storio dŵr sy’n cyfateb i gyfaint 19 o Stadia’r Principality, gan ystyried y bydd glaw yn debygol o fod yn drymach oherwydd newid yn yr hinsawdd. Nid yw’n bosibl gweithredu atebion peirianyddol ar raddfa mor fawr, am nifer o resymau. Dyna pam rwyf mor frwdfrydig ynglŷn â’r potensial sydd gan ecosystem iach, wedi’i hadfer, i chwarae rhan llawer mwy wrth gadw dŵr yn y pridd.

    Trwsio draeniau; arafu llif mewn nentydd yn yr ucheldiroedd drwy ddefnyddio argaeau pren sy’n gollwng dŵr yn araf. Nid yw’r rhain yn atebion ‘ffansi’; maent yn ymatebion sy’n gofyn am amynedd ac amser – a dyna’n union beth mae Deddf Cenedlaethau’r Dyfodol yn ei ofyn gennym. Byddant hefyd o fudd i ni mewn ffyrdd sy’n mynd y tu hwnt i’r dull syml o dywallt concrit (sydd, fel y gwyddom, yn methu â datrys y sefyllfa gyfan beth bynnag).

    Gwelsom hefyd arddangosiad o fwrdd geomorffolegol, a ddenodd lawer o sylw yn ystod y dydd. Mae’n dangos y mathau o brosesau a all ddigwydd o fewn systemau afonydd. Felly, nid yw cloddio gwely afon (dredging) o reidrwydd yn datrys problemau – yn wir, gall eu gwaethygu. Fodd bynnag, mae gwahaniaeth mawr rhwng cael gwybod y ffeithiau a gweld y broses yn digwydd mewn amser real. Argymhelliad cryf ar gyfer ein digwyddiadau yn y dyfodol!

    Clywsom gan gyfranogwyr ei bod hi’n anodd deall pwy sy’n gyfrifol am beth – ac mae hynny’n wir; mae gan Cyfoeth Naturiol Cymru (CNC), awdurdodau lleol a Dŵr Cymru rôl i’w chwarae o ran rheoli dŵr, tra bod Llywodraeth Cymru yn pennu cyfeiriad y polisi. Mae’n amgylchedd gweinyddol cymhleth. Ac eto, pan fydd glaw trwm yn disgyn, nid ffiniau gweinyddol sy’n cael eu heffeithio, ond trigolion sy’n gweld y dŵr yn codi ar garreg eu drws. Dyma reswm arall pam mae adrodd straeon ac ymgysylltu yn elfennau hollbwysig o ddull gweithredu sy’n canolbwyntio ar ddalgylchoedd, yn hytrach na bod yn ychwanegiadau at ddull technegol neu fiwrocrataidd.

    Clywsom hefyd fod trigolion eisiau cael eu grymuso i gymryd camau gweithredu. Mae grwpiau llifogydd lleol yn ffordd ymarferol o sicrhau bod gwybodaeth yn llifo’n well, a gobeithio y bydd dinasyddion yn fwy abl i ymateb pan fydd y risg o lifogydd yn cynyddu. Dyma wydnwch yn yr ystyr gwirioneddol o’r gair.

    Yn ystod fy amser gyda Chomisiwn Seilwaith Cenedlaethol Cymru (NICW), gwnaethom gynnal cyfres o ymweliadau astudio a oedd yn cynnwys siarad â phobl am lifogydd – yn Fairbourne, Crucywel a Llanrwst. Y neges gyson oedd y teimlad o ofn mawr sy’n codi pan gyhoeddir rhybuddion tywydd – mae hwn yn faich seicolegol trwm sy’n arwain at effeithiau gwirioneddol ar iechyd. Yr her i unrhyw un sy’n gweithio yn y maes llifogydd yw deall bod yn rhaid i’n cyfathrebu a’n gwaith ymarferol ystyried y teimladau hynny. Mae’n her rwy’n ei chymryd o ddifrif yn bersonol fel Cadeirydd Partneriaeth Dalgylch Taf. Mae’r mater hwn yn tanlinellu’r angen am naws a meddylgarwch wrth drafod yr angen am weithgaredd hirdymor yn yr ucheldiroedd a’r ardaloedd lle mae afonydd yn tarddu, yn enwedig gan fod llawer o’r effaith yn cael ei theimlo ar lawr y dyffryn ac ar y gwastadeddau llifogydd.

    Soniodd cyfranogwyr hefyd am yr angen i ymgysylltu ag ystod ehangach o randdeiliaid – sefydliadau yn y trydydd sector, cynghorwyr lleol a busnesau. Rydym yn mawr obeithio y bydd ein strwythurau llywodraethu yn galluogi i’r lleisiau hyn gael eu clywed yn ein gwaith.

    Pam Fforwm Gwleidyddol *a* Fforwm Cymunedol?

    Mae cynrychiolwyr gwleidyddol yn cael eu hethol i gynrychioli eu hetholwyr – felly pam cael Fforwm Cymunedol o gwbl?

    Mae’r Fforwm Cymunedol yn lle i bobl sy’n byw ac yn gweithio o fewn y dalgylch ddweud wrth y Bartneriaeth yn uniongyrchol beth maen nhw’n ei brofi, heb neb yn cyfieithu ar eu rhan. Dyma’r bobl sy’n gwybod pa geunentydd sydd bob amser yn blocio, ble mae’r dŵr yn rhedeg pan mae’n bwrw glaw trwmaf, a sut beth yw clywed am y rhybudd tywydd diweddaraf. Nid yw cymunedau wedi’u rhwymo gan gylchoedd gwleidyddol – bydd llawer o bobl yn aros o fewn eu hardal leol am ddegawdau, ac mae hynny’n dod â’i wybodaeth a’i ddoethineb lleol ei hun.

    Fodd bynnag, nid oes gan gymunedau fynediad at gyllidebau, na dulliau pŵer. Gallant eiriol, trefnu, protestio hyd yn oed – ond nid oes ganddynt unrhyw ddulliau uniongyrchol o newid.

    Mae’r Fforwm Gwleidyddol yn dod â mandad a phŵer a all ddylanwadu ar ddatblygiadau, ac yn sicr ar naratifau. Er bod gan y Senedd fwy o gynrychiolwyr o fewn y dalgylch, mae gan Aelodau Senedd y DU y gallu i ddylanwadu ar ddeddfwriaeth a blaenoriaethau cyllideb ledled y DU. Mae’r ddau sefydliad yn dod â manteision sylweddol i Bartneriaeth Dalgylch Taf. Mae’r gwaith achos a dderbynnir gan gynrychiolwyr etholedig yn eu galluogi i deimlo’r curiad calon o bob cwr o’r dalgylch, ac nid dim ond stryd wrth stryd. Felly gallant gynrychioli etholwyr, ond nid oes unrhyw gynrychiolydd etholedig yn dymuno siarad yn lle cymunedau.

    Byddwn yn ymwybodol o pryd y bydd y Fforwm Gwleidyddol a’r Fforwm Cymunedol yn cyd-fynd yn eu cynrychioliadau – a hefyd pryd nad ydynt, a beth mae hyn yn ei olygu o ran cyfaddawdau neu gwestiwn o werthoedd.

    Wrth baratoi ar gyfer y rôl hon, edrychais ar gyhoeddiad o’r enw ‘Llywodraethu mewn Cymhlethdod’, a gyhoeddwyd gan Asiantaeth yr Amgylchedd Ewropeaidd yn 2024. Mae’r adroddiad hwnnw’n gwahaniaethu rhwng a yw penderfyniad yn dechnegol gywir, ac a oedd y broses a gyrhaeddodd ef yn agored, yn atebol ac yn deg. Mae drysu’r ddau fater hyn yn achos rheolaidd o fethiant llywodraethu.

    Drwy ddarparu lle clir ar gyfer atebolrwydd gwleidyddol, ochr yn ochr â llais cymunedol cryf, rydym yn sicrhau na fydd y naill na’r llall yn cael ei amsugno i beirianwaith technegol a statudol y Bwrdd, a gallant aros yn driw i’w rhesymeg wreiddiol.

    Sut mae’r Fforwm yn ffitio i mewn i lywodraethu ehangach?

    Mae’r Fforwm Gwleidyddol yn gorff cynghorol. Mae penderfyniadau ar gyfer Partneriaeth Dalgylch Taf yn parhau i fod yn nwylo’r Bwrdd Strategol a’r sefydliadau sydd â dyletswyddau statudol a chyllidebau. Bydd y Fforwm Gwleidyddol yn chwarae rhan hanfodol o ran eiriolaeth, craffu ac amlygrwydd.

    Caiff y Cadeirydd a’r Dirprwy eu hethol gan yr aelodau, a rhaid iddynt ddod o bleidiau gwleidyddol gwahanol, gan sicrhau bod y gwaith yn un trawsbleidiol.

    Fel Cadeirydd Annibynnol, rwy’n bwriadu bod ar gael fel cyswllt allweddol rhwng y Bwrdd Strategol a’r Fforwm Gwleidyddol. Fodd bynnag, mater i’r Fforwm ei hun yw hynny, a dyna’r pwynt. Bydd y Fforwm Gwleidyddol yn rhedeg ei hun ac yn pennu ei flaenoriaethau ei hun.

    Rwy’n credu’n gryf mewn tryloywder o ran llywodraethu; dyna pam mae’r Cylch Gorchwyl presennol yn nodi y bydd nodiadau cryno yn cael eu cyhoeddi (yn debygol ar y wefan hon), ac y bydd y Cylch Gorchwyl yn cael ei adolygu ar ôl pob etholiad i’r Senedd ac etholiad cyffredinol y DU.

    Camau nesaf

    Disgwyliwn y bydd y Fforwm Gwleidyddol yn cyfarfod eto o fewn y misoedd nesaf; y tro hwn, y nod fydd cytuno ar y Cylch Gorchwyl, ethol Cadeirydd ac Is-gadeirydd, a dechrau ystyried sut y mae’r aelodau am i’r Fforwm weithredu.

    Disgwyliwn y bydd rhyw fath o ddigwyddiad llifogydd yn digwydd yn rhywle o fewn y dalgylch y gaeaf hwn; mae’r Bartneriaeth yno i helpu ein cynrychiolwyr etholedig i gyflawni eu gwaith hanfodol yn eu hethol-ranbarthau, drwy ddarparu gwybodaeth a rhwydweithiau cymorth.

    Daeth y cyfarfod i ben gyda dyhead y bydd cynrychiolwyr o bob rhan o’r sbectrwm gwleidyddol yn dod ynghyd i ddysgu, deall, arwain a gweithredu. Mae Afon Taf yn llifo trwy nifer o ethol-ranbarthau, ac mae angen i’r ymateb gwleidyddol ystyried cymhlethdod y sefyllfa gyfan.


    Mae’r holl ddelweddau a fideos yn cael eu darparu gan yr awdur. Barn David Clubb, Cadeirydd Annibynnol Partneriaeth Dalgylch Taf, yw’r safbwyntiau a fynegir yma.